Nhắc đến Gia Lai, người ta thường nhớ đến những cánh rừng xanh, tiếng cồng chiêng vang vọng. Qua nhiều thế hệ, người Jrai và Bahnar đã lưu truyền những câu ca dao, tục ngữ và lời dân ca mộc mạc, gắn liền với thiên nhiên, tình yêu, cuộc sống cộng đồng và cách nhìn nhận con người. Cùng GiaLaitoplist tìm hiểu những câu ca dao tục ngữ về Gia Lai tiêu biểu dưới đây.
Những câu tục ngữ Jrai, Bahnar quen thuộc
Tục ngữ của người Jrai và Bahnar thường ngắn gọn, giàu hình ảnh. Nhiều câu mượn sự vật quen thuộc để diễn tả hoàn cảnh, tính cách hoặc kinh nghiệm sống.
“Nắng vỡ ống tre Mơ ô”.
“Núi đá thở ra khói”.
“Bụng cồn cào như thác xoáy”.
“Vui như có con chim cúc cù đang hót”.
“Mắt xoay chong chóng”.
“Một tai thỏ, một tai chó”.
“Một mắt nhìn phía Đông, một mắt nhìn phía Tây”.
“Đẹp (ngọt) như nước trong bầu”.
“Nguồn đục, nước dòng không trong”.
“Lòng dài như sông”.
“Bụng rộng như núi”.
“Gà ngủ, chồn không ngủ”.
“Chiêng treo bếp lửa”.
“Vang như chiêng Lào”.
“Im như tượng mồ”.
“Buồn như khu nhà mồ đã bỏ”.
“Rối như bó sợi gai trước gió”.
“Héo như tàu thuốc lá ngoài nắng”.
“Tua khố như tàu thuốc lá héo”.
“Ngọt như bắp sữa ngậm cờ”.
“Như thanh gỗ mục không lát nổi sàn ngoài”.
Tục ngữ Gia Lai nói về cách sống và con người
Hình ảnh đời thường xuất hiện khá nhiều trong tục ngữ Jrai, Bahnar. Qua đó, người xưa thể hiện cách đánh giá về sự khéo léo, hoàn cảnh sống, tính cách và cách ứng xử.
“Nhổ nước miếng chưa khỏi bếp”.
“Muốn nhổ nước miếng phải nhìn chỗ”.
“Nghèo xơ như bã quả chanh”.
“Nghèo dính như bã quả sung”.
“Của cải con gà trống ăn không đủ một bọc diều”.
“Đầu đen máu đỏ”.
“Dẻo như con rắn trong hang”.
“Ngực mới nhú như trái Ktang”.
“Rỗng như cái gùi thủng”.
“Vỗ tay cần nhiều ngón”.
“Nhiều như con vắt trên rừng”.
“Con mang giật mình vì phân nó”.
Trong đó, “Vỗ tay cần nhiều ngón” là câu nói quen thuộc về tinh thần chung sức. “Rỗng như cái gùi thủng” hay “Như thanh gỗ mục không lát nổi sàn ngoài” lại sử dụng hình ảnh gần gũi để diễn tả một hoàn cảnh hoặc con người cụ thể.
Những câu ví von mang đậm hình ảnh núi rừng
Thiên nhiên Tây Nguyên xuất hiện rõ trong cách ví von của người Jrai và Bahnar. Núi đá, thác nước, cây rừng, chim thú và những vật dụng quen thuộc trở thành chất liệu để tạo nên những câu nói giàu hình ảnh.
“Như rựa chém xuống đá”.
“Như sấm gọi núi đá”.
“Như con dúi chuyên đi đào lỗ”.
“Như con chuột thối chí trong hang”.
“Như bị tát nước ớt vào mặt, bị đổ nước cà vào mũi”.
“Như gốc cây đã mục, đã khô”.
“Nhiều như con vắt trên rừng”.
“Buồn như con vượn ốm lạc đàn”.
“Buồn như con nai con sập bẫy”.
“Như vừa uống xong một chum rượu”.
Các câu nói cho thấy cách quan sát rất trực tiếp của người dân bản địa. Những hình ảnh trong rừng, trên nương rẫy hay trong đời sống hằng ngày được đưa vào lời ăn tiếng nói một cách tự nhiên.
Ca dao Gia Lai về tình yêu đôi lứa
Bên cạnh tục ngữ, dân ca Jrai và Bahnar có nhiều lời ca nói về tình yêu, sự gắn bó và lời hẹn ước. Những câu dưới đây thuộc phần dân ca được sưu tầm, mang màu sắc riêng của văn hóa Tây Nguyên.
“Ta gặp nhau, biết nhau như Yàng đã sắp đặt cho ta bên nhau suốt đời
Dù có chết phải chôn chung một hòm như đã hứa và hãy đi chung một đường đến tận nơi cuối trời…”
Dân ca Jrai
“Anh ơi! ngày xưa chúng mình ăn cơm cùng nồi, ăn canh cùng bát, uống nước cùng bầu.
Mà giờ đây anh đã quên, tình anh đã tàn phai…”
“Hãy về nhà đi anh
đừng tham chi tôm dưới suối
đừng mê chi cá dưới sông…”
Những lời ca này thể hiện tình cảm khá trực tiếp. Tình yêu được gắn với bữa cơm, dòng suối, khu rừng và cuộc sống chung của đôi lứa.
Dân ca Bahnar với những hình ảnh gần gũi
Dân ca Bahnar cũng có nhiều lời ca miêu tả vẻ đẹp con người. Cách so sánh thường dựa trên thiên nhiên và những hình ảnh quen thuộc.
“Bắp vế em như cọng môn
bắp đùi em như cây chuối
thân em như lá cót
em đẹp quá em ơi!”
Dân ca Jrai
“Răng trắng má lại hồng
xinh tươi chẳng ai bằng
chân đi không vòng kiềng
lưng thẳng chẳng hề gù
tóc mượt mà không xù…”
Dân ca Bahnar
“Đẹp sáng cả mặt nước
chói chang cả lá rừng
xinh như ong vò vẽ
gọn hơn thân nhện đực
thon thả tựa ong chúa”
Ca dao gắn với mưa, rừng và đời sống Gia Lai
Một số lời ca được sưu tầm có nhắc trực tiếp đến Pleiku, Gia Lai, cao su, rừng và những sinh hoạt quen thuộc của cư dân vùng cao nguyên.
“Trời mưa ướt lá cao su
Ướt em em chịu, ướt thu em buồn”
“Cơn mưa Plieku bất ngời
Không thể trôi những ngày giờ Gia Lai”
Bên cạnh đó còn có lời ca:
“Em ơi
Ướt váy ta phơi cành cây tang
Ướt khố ta vắt lên cây Tung
Ướt người ta cùng sưởi bên lửa hồng
Xuống suối cùng anh bắt cá
Lên rừng với em hái rau
Ta sống bên nhau mãi mãi”
Những hình ảnh cành cây, bếp lửa, suối và rừng tạo nên không gian sinh hoạt rất đặc trưng của đời sống truyền thống.
Những câu ca dao tục ngữ về Gia Lai mang theo hình ảnh núi rừng, bếp lửa, sông suối và đời sống cộng đồng của người Jrai, Bahnar. Qua cách ví von mộc mạc, những lời truyền miệng này giúp người đọc hiểu thêm về văn hóa và con người vùng cao nguyên. GiaLaitoplist hy vọng tuyển tập trên sẽ giúp bạn có thêm góc nhìn thú vị về văn học dân gian.
Xem thêm:
Những bài hát về Gia Lai
